Processen verbaal GR2010 Rotterdam

In de media en publieke opinie is veel commotie geweest over het verloop van de verkiezingen voor de gemeenteraad van 3 maart 2010. De werkelijke gang van zaken is vastgelegd in de processen verbaal van de normale stembureaus en dat van het hoofdstembureau. Half maart 2010 deed ik bij een klein aantal gemeenten, waaronder Rotterdam, een verzoek op basis van de Wet openbaarheid van bestuur.

Ik verzocht hierbij om "de zogenaamde binnenbladen van de processen verbaal van de gemeenteraadsverkiezingen van alle stembureaus (zowel normale als het hoofdstembureau) waarbij opmerkingen, meldingen en/of bezwaren zijn aangetekend". In de Gemeente Rotterdam waren, zoals bekend, enkele incidenten.

Openbaar gemaakte documenten

Naar aanleiding van mijn verzoek heb ik in de eerste helft van april een paar keer contact met de afdeling Publiekszaken van de gemeente. Men wil het verzoek wel honoreren, maar men was van plan om behalve een kopie van de processen verbaal ook een factuur te sturen. Men rekende mij voor: vier uur á € 81,20 voor het in behandeling nemen plus 592 kopieën á € 0,30 per kopie op A3 formaat. Die € 502,40 zijn me net iets te gortig en onbegrijpelijk. Ik informeerde naar het alternatief: inzage.

Op 22 april ben ik bij de afdeling Publiekszaken te gast. Het verzoek levert inzage op in alle processen verbaal van de 290 stembureau's. Omdat de gemeente vooraf desgevraagd liet weten dat de processen verbaal aan elkaar geniet zijn, heb ik geen scanner mee. Jammer, want achteraf bezien blijken het gewoon losse vellen te zijn. Een aantal van de opmerkingen zijn lastig te lezen. De gemeente heeft alle processen verbaal geanonimiseerd. Op sommige plaatsen is daardoor de soms toch al moeilijk te lezen tekst, weggevallen.

Ondanks dat ik niet over een kopie van alle processen verbaal beschik, heb ik er wel een paar. Verderop in de tekst refereer ik naar de verschillende onderdelen van een proces verbaal, deze zijn zichtbaar in de voorbeelden. 

Bezwaren

In Rotterdam werden 222.842 stemmen op een kandidaat, 1.962 blanco en 1.324 ongeldige stemmen uitgebracht. Er zijn dus in totaal 226.128 stemmen uitgebracht. Het totaal aantal kiezers dat in een stembureau is geweest zal net iets hoger liggen, omdat sommige mensen wel naar het stembureau zijn geweest (en soms een bezwaar hebben aangetekend), maar om uiteenlopende reden toch geen stem hebben uitgebracht. Het aantal stembureaus was 290.

Het aantal bezwaren in de Gemeente Rotterdam is zo mogelijk nog beperkter dan in Amsterdam. Precieze getallen zijn moeilijk te geven. Veel van de bezwaren zijn niet nauwkeurig omschreven ("meerdere kiezers…"), andere bezwaren zijn geen bezwaren ("stempas verloren"). De volgende tabel bevat een grove schatting van de uitgebrachte bezwaren. Het aantal bezwaren ligt in wekelijkheid hoger, om dat "meerdere" moeilijk te quantificeren is in absolute getallen.

aantal bezwaar
30 identificatieplicht
10 toegangelijkheid
9 stempas niet ontvangen
8 gebruiksgemak
5 anders of onduidelijk
3 bereikbaarheid
3 lastig stemmen voor mensen met een taalachterstand
2 stemgeheim niet gegarandeerd
2 stemmen in hele gemeente onjuist bij deelraadverkiezingen
1 volmacht stem alleen gelijktijdig uit te brengen met eigen stem
1 meerdere stempassen ontvangen
1 stempas verloren
1 liever digitaal dan papier
1 kieslijst niet vooraf ontvangen
1 niet mogen stemmen met verlopen identiteitsbewijs

 

Gebrek aan overzicht door drukte

In de processen verbaal komen vooral veel opmerkingen over de gang van zaken voor. Sommige van die opmerkingen zijn nauwelijks noemenswaardig ("het is de hele dag druk geweest"), anderen zijn ernstiger.

De gemeente maakte in het verleden gebruik van zo'n 400 stembureaus. Bij de verkiezingen voor de gemeenteraad was dat aantal teruggebracht tot 290. Het gevolg was dat veel van de stembureaus het erg druk hadden. Waar in Amsterdam een stembureau bezocht werd door tussen de vier- en achthonderd kiezers, was dat in Rotterdam het dubbele. In beide gemeenten werd behalve voor de gemeenteraad, ook voor de deelraad gekozen. Een aantal van de stembureaus werd zo goed bezocht dat er rijen ontstonden en de stembureauleden het overzicht verloren.

Een van de stembureaus meldt:

Meerdere kiezers hebben geklaagd over de lange rij wachtende tot op de straat, de te kleine ruimte en de toegenomen wachttijd in verband met de samenvoeging tot één stembureau in zo'n dichtbevolkt gebied. Meerdere stemmers hebben alsnog niet gestemd door de lange rij wachtenden. De bezwaren worden herkend en gedeeld door het stembureau personeel en heeft zelfs even geleid tot spanningen tussen allochtonen en autochtonen omdat de instructie ten aanzien van de eerste groep teveel tijd in beslag nam.

In de meeste stembureaus verliep de stemming naar wens, ook als het druk was. Enkele van de stembureaus hadden meer moeite:

Eén stembureaulid onwel geworden door de drukte. Ambulance moest uitrukken. Stembureauleden hadden geen controle over de drukte. Om 19:30 uur is de eerste groep afgelost.

De portier, en indirect de voorzitter, deed zijn werk blijkbaar niet. Als de stembureauleden het overzicht in het stembureau dreigen te verliezen door drukte, moet de portier de toestroom van stemmers doseren. Dat is blijkbaar niet gebeurt. Het gebrek aan overzicht zorgt er voor dat de regels niet meer goed gehandhaaft kunnen worden:

Gezien de drukte, de taalachterstand van aardig wat kiezers en te weinig stembureaupersoneel is het moeilijk om de wettelijke voorschriften honderd procent na te leven.

In andere situaties loopt het verder uit de hand:

Regelmatig meer dan één persoon in een stemhokje. Eén persoon stemde voor een ander. Machtigingen werden (verder) ingevuld. Voor de deur [van het stembureau] worden er volmachten meegegeven. Om 18:45 uur opnieuw geconstateerd dat er wordt geronseld voor de deur.

Manager Stadswinkel en de griffier van de deelgemeente Feijenoord hebben onregelmatigheden geconstateerd (meerdere personen in een hokje). Na consultatie met [de afdeling Publiekszaken Rotterdam] is besloten de voorzitter te vervangen om 17:45 uur. Stadstoezicht assisiteert bij het handhaven in het stembureau. Ook de wijkagent is op de hoogte gesteld. Bij de telling is de politie aanwezig.

Leefbaar Rotterdam maakte in de media nogal trammalant van onregelmatigheden in de stembureaus, met name het feit dat in sommige bureaus soms meerdere mensen in een enkel stemhokje stonden. Zo staat in een van de processen verbaal:

Klacht van Leefbaar Rotterdam […] aantal mensen in het stemlokaal. Er staan twee mensen in het hokje. Zou komen door de indeling van het lokaal en het feit dat de bezetting door de drie aanwezige leden de drukte niet snel genoeg kunnen verwerken. Meneer vindt ook dat één lokaal onvoldoende is voor de drukte in het lokaal.

Het is natuurlijk fijn dat Leefbaar Rotterdam zo begaan is met goed verlopen verkiezingen, maar de aanwezigheid en houding van leden van de partij wordt regelmatig als inimiderend ervaren.

Iemand van Leefbaar Rotterdam kwam een foto maken toen er na een half uur, een hoop drukte en een seconde niet opletten twee mensen in een hokje stonden. Gebeld met het stadhuis. Meneer werkte erg op onze zenuwen.

In contact [met/na] telefoontje met een persoon / fractielid van Leefbaar Rotterdam geëist dat er maar één persoon het stemhokje mag betreden. De hele situatie was initimiderend met dreigementen aan de stembureauleden.

Een meneer kwam controleren of alles goed ging. Meneer is 25 minuten zeer hinderlijk aanwezig geweest ten aanzien van het aanspreken van stemmers of zij "goed" gestemd hadden. Meneer wilde ook het proces verbaal hebben om hierin te schrijven. Meneer is kwaad weg gegaan omdat dit niet mocht. […]

Uit de processen verbaal blijkt dat de taalachterstand van de kiezer de voornaamste reden is dat een tweede persoon het stemhokje betreedt. Een van de stembureaus geeft aan dat het de uitleg makkelijker zou maken als de kieslijst die er als voorbeeld hangt, er uit zou zien als een echt stembiljet – inclusief het in te kleuren vakje. Meer ruimte voor uitleg ter plaatse lijkt zinvol.

Naast de drukte verhogen de korte lontjes van sommige stemmers de stress alleen maar. Behalve de eerder genoemde "spanningen tussen alochtonen en autochtonen" wordt er in de andere processen verbaal melding gemaakt van de agressie van een stemmer, het doorlopend afreageren op de leden van het stembureau van de irritatie van kiezers over de dubbele stempassen en de discriminerende uitingen van een stemmer nadat hem duidelijk wordt dat de volmachtstem alleen tegelijkertijd met de eigen stem mag worden uitgebracht.

Stemmen tellen

De drukte heeft ook tot gevolg dat het stemmen tellen lastiger is.

Continu ontzettend druk, vooral na 16:00 uur. Heel druk tot 21:00. Uitgelopen wegens drukte, tot 02:30 uur bezig met tellen en inpakken.

Een wijkambtenaar laat op het proces verbaal schrijven:

Dit stembureau komt er uiteindelijk niet meer uit met de telling en kan op dit moment niet meer herteld worden.

In een ander stembureau is volgens het proces verbaal een van de kiezers behulpzaam: hij telt mee.

Vermoedelijk kloppen bij een aantal stembureaus de beginvoorraden van de stembiljetten niet. Een stembureau meldt dat "bij de controletelling van de stembiljetten veel bundels niet precies honderd biljetten bevatten". Een ander stembureau meldt "aantal pakken stembiljetten klopten geen van allen". Dat laatste stembureau meldt overigens ook "De tas was niet verzegeld, volgens de portier."

Volgens de gemeente waren er bij 17 stembureaus onregelmatigheden geconstateerd. De ernst van de onregelmatigheid varieert. Een onregelmatigheid kan bijvoorbeeld al ontstaan als een stemmer buiten het zicht van de stembureauleden om, zijn stembiljet mee neemt. Bij het tellen van de stemmen klopt de optelsom niet omdat een stembiljet wordt vermist. In Rotterdam hebben zich echter ook ernstigere onregelmatigheden voorgedaan.

Bij twee processen verbaal is niets ingevuld onder punt zes, het "Aantal uitgebrachte stemmen". Hierin worden alle stembiljetten uit de stembus opgeteld, de som van alle stemmen op een kandidaat, alle blanco en alle ongeldige stemmen. Hoe hier niets ingevuld kan zijn, is mij een raadsel.

Bij zes processen verbaal is het zevende punt, "Controle", niet ingevuld. Hierin wordt de voorzitter gevraagd of het totaal aantal stembiljetten in de stembus overeenkomt met het totaal aantal uitgebrachte stemmen. In de tweede stap worden eventuele teruggegeven en meegenomen stembiljetten verrekend. Klopt deze controle niet, dan moet dit als onregelmatigheid worden vermeld. Waarom de controle niet is ingevuld, wordt niet duidelijk.

Bij weer een ander proces verbaal zijn verschillende van de aantallen en totalen niet ingevuld. Op een van de processen verbaal zijn veel van de ingevulde getallen en daarop gemaakte correcties doorgestreept. Uiteindelijk vult men vraagtekens in.

Bij sommige processen verbaal zijn er betrekkelijk grote verschillen in de aantal aan te wijzen. Bij een stembureau worden er 893 kiezers tot de stemming toegelaten. Het stembureau begon met 1.000 stembiljetten. Aan het eind van de dag zijn er daar nog 107 van over. Omdat een kiezer een vergissing maakte, is 1 stembiljet weer ingenomen. Er zouden dus 892 stembiljetten in de bus moeten zijn. Men telt uiteindelijk 1 ongeldige, 0 blanco en 834 geldige stembiljetten in de stembus. Op het proces verbaal is geen verklaring te vinden voor de ontbrekende 57 stemmen. De enige valide reden die te bedenken is, is dat deze biljetten ongezien zijn meegenomen. Die 57 biljetten lijken veel (en het is natuurlijk ook te veel), maar op de totale uitslag hebben dit soort aantal geen effect – bij deze verkiezingen tenminste.

Een grove telling leidt tot: 

aantal onregelmatigheid
6 controle optelsom klopt niet, foutmarge kleiner dan 0,5%
1 controle optelsom klopt niet, foutmarge tussen 0,5 en 1%
23 verschil ontvangen stempassen en uitgegeven stembiljetten, foutmarge kleiner dan 0,5%
5 verschil ontvangen stempassen en uitgegeven stembiljetten, foutmarge tussen 0,5% en 1%
1 verschil ontvangen stempassen en uitgegeven stembiljetten, foutmarge tussen 1% en 1,5%
1 verschil ontvangen stempassen en uitgegeven stembiljetten, foutmarge tussen 2% en 2,5%
1 verschil ontvangen stempassen en uitgegeven stembiljetten, foutmarge tussen 6% en 6,5%

 

Hertelling levert 1.398 extra stemmen op

Uit het persbericht over het resultaat van de hertelling blijkt dat er bij de hertelling 1.398 stemmen extra geteld zijn ten opzichte van de eerste telling. Dit zijn het totaal aantal uitgebrachte stemmen, dus alle stemmen die op een partij zijn uitgebracht, plus de blanco en ongeldige stemmen. In absolute zin vrij veel, maar slechts iets meer dan een half procent op het totaal. De gemeente schrijft het verschil toe aan een andere beoordeling van de geldigheid van de stemmen. Stemmen die eerder ongeldig verklaard waren, werden bij de hertelling alsnog geldig bevonden.

Opmerkingen

Mijn inschatting is dat deze verkiezingen allesbehalve de schoonheidsprijs verdienen, maar de kans dat door de incidenten de uitslag van de verkiezingen is beïnvloed acht ik klein. De meeste heibel in de media is onstaan over vermeende schendingen van het stemgeheim. De situatie waarbij de stemmer niet meer alleen in het hokje staat hoeft niet tot gevolg te hebben dat de uitslag van de verkiezingen veranderd. Bovendien blijkt uit de processen verbaal dat er soms een begrijpelijke reden voor is. Dat neemt niet weg dat het stemgeheim beter bewaakt moet worden. De onregelmatigheden die met het tellen boven water kwamen, zijn te klein om van invloed te zijn. In de stembureaus waar serieuze zich serieuzere onregelmatigheden hebben voorgedaan, heeft de gemeente ingegrepen.

De meeste problemen zijn organisatorisch van aard. Veel van de problemen zijn te herleiden tot een gebrek aan overzicht en mankracht door drukte. Die drukte lijkt vooral ontstaan te zijn door het beperkten van het aantal stembureaus. Als de gemeente bij de volgende verkiezingen meer stembureaus inzet en de stembureauleden beter instrueert dan zouden die verkiezingen gewoon goed moeten verlopen.

Er zijn tot 22 april slechts een drietal verzoeken op basis van de Wet openbaarheid van bestuur geweest inzake de processen verbaal van de gemeenteraadsverkiezingen. Naast mijn eigen verzoek was er een verzoek van Wij vertrouwen stemcomputers niet en slechts één landelijke krant. Met zoveel media aandacht voor de verkiezingen in Rotterdam zou je verwachten dat meer media interesse hebben in de processen verbaal.