Toerist of terrorist?

Begin 2006 maakte ik ’s nachts foto’s van het interieur van de entreehal en tunnnel van de Maastunnel in Rotterdam. Binnen 15 minuten deden medewerkers van Gemeentewerken een poging om, via de onverstaanbaar luidsprekers, me duidelijk te maken dat fotograferen van de hal niet was toegestaan. Maar, wat was het probleem nu eigenlijk?

Entreehal voetgangers- en fietserstunnnel Maastunnel

Rotterdam is niet te filmen / Rotterdam is veels te ècht.
(Fragment uit “Rotown Magic” van J.A. Deelder.)

Begin juni 2006, op een doordeweekse dag, rond middernacht, maakte ik foto’s van het interieur van de bovengrondse entreehal van de voetgangers- en fietserstunnel van de Maastunnel in Rotterdam (aan de noordzijde, bij het Euromastpark). Ik maak vaker foto’s, als hobby. Zoals de foto’s in dit artikel.

Binnen 15 minuten deden medewerkers van Gemeentewerken een poging om, via de onverstaanbaar luidsprekers, me duidelijk te maken dat fotograferen van de hal niet was toegestaan. Een hal die ironisch genoeg vol hangt met cameras en bordjes die waarschuwen voor cameratoezicht. Ik was verbaasd en ging naar huis.

Maar onderweg naar huis begon het te knagen. Ik maakte toch enkel foto’s voor eigen gebruik? Die tunnel is toch gewoon openbare weg? Ik maakte bewust geen foto’s van passerende mensen? Ik wilde immers de tunnel fotograferen, niet de mensen in die tunnel en bovendien wilde ik geen gezeur met portretrecht bij het online zetten van die foto’s. Ik bracht toch als vanzelfsprekend niets of niemand schade toe? Wat was het probleem nu eigenlijk? Ik mag er toch gewoon foto’s maken? Ik ging terug.

Toerisme? Terrorisme?

Navraag bij deze medewerkers van Gemeentewerken leert:

  • Voor het fotograferen van het interieur van de entreehal gelden speciale regels, omdat de tunnel en de bijbehorende objecten een potentieel doelwit zou zijn van terroristen.
  • Het fotograferen van het interieur van de entreehal, en al helemaal de tunnel zelf, is altijd al verboden geweest. Echter, sinds de aanslagen van 11 september 2001 wordt deze regel zeer strikt nageleefd.
  • Het fotograferen van het exterieur van de gebouwen welke bij het complex horen (zoals de hal, de controleruimte en de luchtkokers) is wel toegestaan.
  • Er komen met regelmaat toeristen uit het buitenland die foto’s maken van het interieur. Het fotograferen van het interieur door toeristen staat men oogluikend toe.
  • Indien ik geen gehoor zou geven aan het gebod te stoppen met het maken van foto’s, zou men contact opnemen met de politie en mij laten “verwijderen” (mooi woord he?).
  • Voor het antwoord op mijn resterende vragen werd ik verwezen naar de eindverantwoordelijke (“Wij voeren enkel het uitgestippelde beleid uit.”). Men was wel zo vriendelijk om naam, telefoonnummer op het kantoor en zelfs het nummer van een mobiele telefoon te geven.

Uiteraard heb ik contact opgenomen met de eindverantwoordelijke van de afdeling Beheer Bruggen & Tunnels (BB&T) van Gemeentewerken. Op mijn e-mails werd niet gereageerd, tenzij ik na een week of twee na verzending daar expliciet telefonisch om vroeg. Mijn laatste e-mail is nog altijd onbeantwoord, ondanks een tweetal expliciete telefonische verzoeken (de eerste na twee weken, de tweede na een maand).

In het eerste telefonische onderhoud werd me duidelijk gemaakt:

  • Er staan geen bordjes bij de ingang van de entreehal welke aangeven dat het verboden is om fotografische opnamen te maken. De reden daar voor is dat het niet verboden is om foto’s te maken, maar dat foto’s niet gemaakt mogen worden tenzij toestemming is verleend. Ik denk dan: dan is het toch verboden?
  • Toestemming voor het maken van foto’s van het interieur is bij deze eindverantwoordelijke aan te vragen.

Toen ik naar aanleiding daarvan extra vragen stelde werd mij in een e-mail verteld [citaat, maar nadruk is van mijn hand]:

Het nemen van foto’s in het gebouw valt in dit geval niet onder de protocol van de filmcommision in Rotterdam. Derhalve dient er wel gemeld en verzocht worden aan de eigenaar/beheerder voor het maken van foto’s in het gebouw. Aangezien de veiligheid van het object niet in het geding mag komen, zijn er voorzorgmaatregelen door onze dienst genomen met betrekking tot het fotograferen.

Met het “protocol van de filmcommision” wordt verwezen naar Protocol Filmen in Rotterdam, van de hand van de Rotterdam Film Commission (RFC) dat onderdeel is van het RFF. Een van de taken van de RFC is “de groei van diverse soorten opnames in de stad in goede banen te leiden”. In dit protocol is vastgelegd wat wel en niet mogelijk is met betrekking tot film opnamens in Rotterdam, en aan welke voorwaarden moet voldaan worden. De RFC heeft mij telefonisch bevestigd dat het protocol niet van toepassing is op amateurs.

De eindverantwoordelijke van de afdeling BB&T beantwoordde mijn vraag over welke “voorzorgsmaatregelen” genomen waren:

Naar aanleiding van de veiligheidsontwikkelingen rondom de tunnels en aan de hand van de gegevens van de Protocol van RFF heeft de afdeling BB&T […] voorzorgsmaatregelen opgenomen voor het uitvoeren van dit soort activiteiten in het gebouw door derden.

  1. men dient altijd vooraf (min. 2 dagen) bij de afdeling beheer te melden voor opnames. (commerciele opnames).
  2. men dient zich vooraf en achteraf van de opnames te melden bij Stadstoezicht (controlekamer bij het ventilatiegebouw).
  3. voor, tijdens en na de opnames mogen de overige gebruikers geen hinder/overlast ondervinden.
  4. het maken van de opnames is geheel voor eigen risico.
  5. eventuele schade aan het object en/of derden is voor de veroorzaker.
  6. aanwijzingen van medewerkers van BB&T en Stadstoezicht dient te worden opgevolgd.

Dat je geen dingen mag slopen en dat je zelf verantwoordelijk bent voor de schade die je aanbrengt, daar hadden we toch geen extra “voorzorgsmaatregelen” voor nodig lijkt me. Evengoed acht ik het vanzelfsprekend dat ik geen hinder voor andere gebruikers mag veroorzaken. Maar wat veel opmerkelijker is, is dat Gemeentewerken Rotterdam in deze opsomming de vereiste van vooraf afgegeven toestemming niet meer noemt. Daarentegen moet je als amateurfotograaf (lees: “toerist”) volgens deze “voorzorgsmaatregelen” voor het maken van foto’s op deze openbare weg je wel van te voren melden bij de controlekamer. Dat is nieuw voor mij.

Mijn vraag op basis waarvan Gemeentewerken deze regels meent op te mogen stellen, staat helaas nog altijd open. In een poging zelf te achterhalen op basis waarvan Gemeentewerken deze regels mag opstellen kan ik echter niets vinden. Zo zegt bijvoorbeeld de Algemene Plaatselijke Verordening niets over het maken van foto’s op de openbare weg, en al helemaal niets over de Maastunnnel in het bijzonder.

Frappant zijn deze regels ook als je je bedenkt dat je blijkbaar wel gewoon foto’s mag maken van de Willembrug. Of van het ondergrondse treinstation Rotterdam Blaak (en zelfs van de spoortunnel zelf). Zijn dat geen potentiele terroristische doelwitten? Of is de bewaking van deze doelwitten gewoon laks?

De politie meldde mij op verschillende gelegenheden aan dat indien het maken van foto’s er daadwerkelijk verboden zou zijn, dit vermeld zou moeten worden bij de ingang. Bovendien gaf de havenpolitie aan dat zij meer en meer, met name in het havengebied zelf, te hulp worden gevraagd in soortgelijke incidenten. Het gaat dan meestal om een amateur fotograaf die ten onrechte wordt geboden te stoppen met het maken van foto’s. Dat gebeurt meestal onder de noemer “terreurbestrijding”.

De politie blijkt zelf ook lang niet op de hoogte van de regels die van toepassing zijn. Een Rotterdamse voorbeeld is Cineac Noord, ‘het kleinste tv-station van Nederland’. Zij komen steeds vaker in conflict met de politie. In 2005, direct na de moord op Theo van Gogh, maken medewerkers van Cineac een reportage over het kunstwerk “Gij zult niet doden” van Chris Ripken. Als de politie ter plaatste is wordt Cineac ten onrechte gesommeerd te stoppen met filmen en wordt bovendien een klein deel van de film gewist. Naar aanleiding van dit incident stuurde Cineac een brief aan Burgemeester Opstelten. Het antwoord van de burgemeester is duidelijk:

Vraag 3: Onderschrijft u het recht van burgers en zeker journalisten om buiten politieafzettingen vrijelijk te filmen in de openbare ruimte?

Antwoord: Burgers en journalisten hebben het recht om buiten politieafzettingen vrijelijk te mogen filmen in de openbare ruimte, zolang het werk van de politie niet wordt belemmerd of verstoord. […]

[…]

Vraag 7: Bent u het met mij eens dat het in het belang van de democratie is dat het recht op vrijheid van nieuwsgaring wordt gerespecteerd […]?

Antwoord op de vragen 7 […]: Zoals bij de beantwoording van vraag 2 en 3 is aangegeven hebben burgers en journalisten het recht om buiten politieafzettingen vrijelijk te filmen in de openbare ruimte, zolang het werk van de politie niet wordt belemmerd of verstoord.

Anti-terrorisme wet, zo nieuw dat zelfs ik ‘em niet ken

Nadat de laatste e-mail aan de Afdeling Beheer Bruggen & Tunnels, ondanks die twee verzoeken, onbeantwoord bleef, nam ik nogmaals de moeite om foto’s te gaan maken – uiteraard zonder de toestemming die ik volgens mij ook niet moet hebben.

In de nachtelijk uren van een zomerse augustus nacht ging ik aan de slag. Na een vijftien minuten gebeurde hetzelfde. Eerst een slecht verstaanbaar verzoek via de speakers om te stoppen met fotograferen. Daarna een niet erg vriendelijke man met eenzelfde verzoek. Nadat ik die netjes te kennen had gegeven niet aan dat verzoek te willen voldoen kwamen er totaal drie man dat verzoek herhalen. De voorman van deze drie was niet bepaald vriendelijk en ondanks dat ik hen vriendelijk te woord stond, werd op een gegeven moment een poging gedaan mij vast te pakken en mijn camera af te pakken (in plaats van politie te verzoeken mij “te verwijderen” – waarmee men de vorige keer had gedreigd).

Om escalatie te voorkomen ben ik naar buiten gelopen en heb de politie gevraagd om assistentie. Twee van hen overleggen met de beheerder, de derde stond mij te woord. Deze leek het eens te zijn met mijn zienswijze: de agent gaf aan zelf ook geen bordjes te zien waarop het verboden werd, bevestigde dat de entree en tunnel zelf openbare weg is zoals elk ander, zei niets te weten van aanvullende regels ten aanzien van (amateur-) fotografie in de Maastunnel en vond de beheerder ook niet bepaald vriendelijk zijn collega’s te woord te staan (“Die man heeft duidelijk niet de cursus gehad die wij wel hebben gehad”).

In overleg met die politieagent ben ik gestopt met het maken van foto’s omdat de houding van de medewerker van de gemeente zodanig dat helaas niet uitgesloten kon worden dat het uit de hand zou lopen (zijn houding was op het agressieve af).

Het eerste en meest uitgebreide gesprek met een van de agenten was zeer prettig en goed. Een van de agenten die met de beheerder had gesproken stelde bij vertrek dat zij (zowel agent als beheerder) niet konden vaststellen met welk doel ik de foto’s maakte. De foto’s die ik liet zien konden immers ook “enorm uitvergroot worden om daarmee de precieze positie van de camera’s” te kunnen vaststellen zodat ik straks “precies wist waar ik bommen moest plaatsen”. Bij mijn weten staan slechts op 5 van de 43 foto’s ook echt camera’s (en dat zijn steeds dezelfde vier camera’s omdat dat foto’s zijn vanaf praktisch hetzelfde standpunt, maar met een afwijkende belichting).

Verder wist deze agente te melden dat er recent een “anti-terrorismewet” was aangenomen op basis waarvan de gemeente “de regels voor deze tunnel wel kon aanscherpen”. Ze wist alleen niet meer welke wet het was, de wet was zo nieuw “dat zelfs ik ‘m nog niet uit mijn hoofd ken”.

Iemand die die wet wel kent?

Andere toeristen