Mijn suggesties voor nieuwe Wet openbaarheid van bestuur

Afbeelding: Shredded Paper van Ryan Hyde | Licentie: CC BY-SA 2.0

GroenLinks publiceerde vorige maand een conceptwetsvoorstel voor een nieuwe Wet openbaarheid van bestuur. Een mooi voorstel, maar het kan nóg beter.

GroenLinks heeft een compleet concept voor een wetsvoorstel geschreven, inclusief Memorie van Toelichting. Meer informatie over het voorstel te vinden is op de speciaal daarvoor ingerichte website. GroenLinks wil graag weten wat er beter kan. Dit zijn mijn suggesties.

Update. De concepten zijn verwijderd en de links er naar toe waren dood. De conceptteksten zijn niet meer voorhanden, voorzover mij bekend. Een definitief voorstel is wel gepubliceerd: wetsvoorstel en Memorie van Toelichting.

Nadere regels aan toegankelijkheid register

Aanpassing artikel 3.2, lid 2

Het register bevat ten minste de ter behandeling ontvangen documenten en de na behandeling verzonden of vastgestelde documenten. Op voordracht van Onze Minister worden bij algemene maatregel van bestuur nadere regels gesteld over de inhoud van het register.

en nieuw lid in artikel 3.2, invoegen na lid 3

Op voordracht van Onze Minister worden bij algemene maatregel van bestuur nadere regels gesteld aan het register.

Motivatie

Aan alle aspecten van het register moeten nadere regels gesteld kunnen worden, niet alleen aan de inhoud van het register. Zo zouden er aanvullende regels opgesteld moeten kunnen worden met betrekking tot de toegankelijkheid van het register. Nu niet geregeld, maar op enig moment mogelijk wel wenselijk is dat het register in een machineleesbaar vorm toegankelijk moet zijn.

Na openbaar maken volgt publicatie

Aanpassing artikel 3.3, lid 2, onder h

de inhoud van de schriftelijke verzoeken op grond van artikel 4:1 en van de schriftelijke beslissingen op die verzoeken en, behoudens bij gehele afwijzingen, de daarbij verstrekte informatie;

en nieuw lid in artikel 4.5, invoegen na lid 2

Binnen vier weken, maar niet eerder dan na twee weken, na het verstrekken van de informatie aan de verzoeker, maakt het orgaan de verstrekte informatie voor een ieder toegankelijk. Dit is niet van toepassing op de vertrouwelijke informatie verstrekt op grond van artikel 5.1, lid 4.

Motivatie

Met het afdwingen van publicatie van verstrekte informatie wordt voorkomen dat een orgaan soortgelijke verzoek om bepaalde informatie meerdere keren ontvangt. Omdat als uitgangspunt geldt dat openbaar gemaakte informatie openbaar is voor iedereen, moet die informatie ook toegankelijk gemaakt wordt voor iedereen. Een uitzondering hierop is vertrouwelijke informatie die verstrekt is op grond van artikel 5.1, lid 4.

Een deel van de verzoekers, zoals journalisten, belangenorganisaties en betrokken burgers, besteedt veel aandacht aan de analyse, duiding en het voor een groot publiek toegankelijk maken van de verstrekte informatie. Het is daarom belangrijk dat deze verzoekers daarvoor enige ruimte krijgen.

Redenen om dit in een separaat lid in artikel 4.5 op te nemen: i) expliciete uitzondering voor de informatie die is verstrekt onder artikel 5.1, lid 4, ii) vertragingstermijn ten behoeve van verzoeker en iii) helderheid wetsartikel.

Besluit bij weigering uit eigen beweging ook openbaar

Nieuw lid in artikel 3.3, invoegen na lid 3

Ingeval het orgaan, met een beroep op een van de uitzonderingsgronden uit het eerste lid, weigert informatie uit eigen beweging openbaar te maken, maakt het orgaan het besluit daartoe openbaar.

Motivatie

Mocht het orgaan beslissen, met een beroep op een van de uitzonderingsgronden, informatie niet openbaar te maken, dan wordt het orgaan wel verplicht de beslissing openbaar te maken. Op die manier wordt duidelijk welke informatie wel aanwezig is, maar niet openbaar wordt gemaakt. Tevens wordt op die wijze duidelijk op welke grond de informatie achtergehouden wordt.

Uitgebreidere aandacht voor wet op jaarlijkse begroting

Aanpassen en verplaatsen artikel 3.4, invoegen na artikel 2.4

Organen besteden in hun jaarlijkse begroting aandacht aan de beleidsvoornemens inzake de uitvoering van dit hoofdstuk deze wet en doen in de jaarlijkse verantwoording verslag van de uitvoering van deze wet, mede in relatie tot de beleidsvoornemens. Op voordracht van Onze Minister worden bij algemene maatregel van bestuur nadere regels gesteld over de inhoud van het register.

Motivatie

De plicht om in de jaarlijkse begroting aandacht te besteden aan de voornemens over de uitvoering van het beleid is nu beperkt tot de verstrekking van de informatie uit eigen beweging. De verplichting moet ook van toepassing zijn op de informatie die op verzoek wordt verstrekt.

Nadere regels zijn noodzakelijk om er voor te zorgen dat elk van de bestuursorganen minstens een vaste set van vooraf bepaalde kerncijfers in haar jaarverslag opneemt en dezelfde soort informatie op dezelfde wijze in haar jaarverslag vastlegt. Daarmee wordt het mogelijk de prestaties van de verschillende bestuursorganen met elkaar te vergelijken. Ook wordt daarmee gegarandeerd dat iets gezegd kan worden over de effecten van deze wet.

Altijd inventarisatie van documenten bij beslissing

Nieuw lid in artikel 4.3, invoegen na lid 3

De beslissing omvat een overzicht van alle documenten die bij het bestuursorgaan berusten en waarin informatie is neergelegd die betrekking hebben op de aangelegenheid uit het verzoek. Dit overzicht specificeert op welke deel van het verzoek elk van de documenten betrekking heeft.

Motivatie

Door het bestuursorgaan te dwingen te vermelden welke documenten aanwezig zijn, ongeacht of documenten openbaar worden gemaakt of niet, is het voor de verzoeker mogelijk om te beoordelen of elke weigering redelijkerwijs rechtmatig is.

Explicietere eisen vorm verstrekking op verzoek

Aanpassen artikel 4.5, lid 1

Het orgaan verstrekt de informatie in de door verzoeker verzochte vorm of, indien dit redelijkerwijs niet gevergd kan worden, door:

  1. elektronische toegang te verschaffen; in elektronische vorm en zodanig dat de informatie machineleesbaar is en geschikt voor hergebruik;
  2. of, indien dit redelijkerwijs niet gevergd kan worden, door een kopie ervan te geven of de letterlijke inhoud ervan in andere vorm te verstrekken, tenzij verstrekking van de letterlijke inhoud redelijkerwijs niet gevergd kan worden, in welk geval het orgaan een uittreksel of een samenvatting van de inhoud geeft of inlichtingen daaruit verschaft;
  3. of, indien dit redelijkerwijs niet gevergd kan worden, door een uittreksel of een samenvatting van de inhoud te geven of inlichtingen daaruit te verschaffen.

Motivatie

Onder a is de tekst aangepast aan de tekst zoals gebruikt onder artikel 2.4. Deze tekst dwingt een stelt specifiekere eisen aan de vorm van de verstrekking. De opsomming is bovendien zodanig aangepast dat er een voorkeursvolgorde ontstaat.

Dit valt mogelijk nog mooier te formuleren.

Fundamentele rechten moeten zwaar wegen

Aanpassen artikel 5.1, lid 2

In afwijking van het eerste lid wordt informatie openbaar gemaakt wanneer een ander zwaarwegend algemeen belang, daaronder begrepen het belang van openbare veiligheid, de volksgezondheid, het milieu of de bescherming van fundamentele rechten dat vergt.

Motivatie

De bescherming van fundamentele rechten, zoals het recht op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer of het recht op de vrijheid van meningsuiting, staat regelmatig onder druk. De overheid probeert geregeld nieuwe wet- en regelgeving te introduceren die deze vrijheid op internet probeert in te perken. Ook weigert de overheid nu nog stelselmatig transparantie over de toepassing van bepaalde bevoegdheden die inbreuk maken op grondrechten. De bescherming van fundamentele rechten moet dan ook expliciet genoemd zijn als een andere zwaarwegende belang voor het openbaar maken van informatie.

Elke weigering moet gemotiveerd worden

Nieuw lid in artikel 5.1, invoegen na lid 5

Het bestuursorgaan motiveert elke weigering afzonderlijk.

Motivatie 

Voorkomen moet worden dat het bestuursorgaan meerdere gedeelten uit een enkel document weigert openbaar te maken met een verwijzing naar twee of meer belangen zoals genoemd onder lid 1 van artikel 5.1. Het moet altijd herleidbaar zijn welk deel van een document met een beroep op welk uitzonderingsgrond wordt geweigerd.

Vertrouwelijke informatie, geen vertrouwelijk verstrekking

Aanpassen artikel 5.1, lid 4

Toepasselijkheid van het eerste lid staat niet in de weg aan de vertrouwelijke verstrekking van vertrouwelijke informatie wanneer klemmende redenen deze verstrekking rechtvaardigt. Aan de verstrekking kunnen voorwaarden worden verbonden.

Motivatie

De informatie die op grond van dit lid wordt verstrekt moet vertrouwelijk blijven, niet de verstrekking zelf. Beperkingen aan het gebruik van de verstrekte informatie is al geregeld in de tweede volzin. Dat een verstrekking van vertrouwelijke informatie heeft plaatsgevonden mag niet geheim blijven. De beslissing moet openbaar worden gemaakt, conform artikel 3.3, lid 2 onder h.

Beroep op uitzonderingsgrond is niet permanent

Vervangen artikel 5.1, lid 3

In afwijking van het eerste lid wordt informatie tevens openbaar gemaakt wanneer meer dan vijf jaren zijn verstreken sinds het ontstaan van het belang, tenzij het orgaan een besluit neemt waaruit blijkt dat de toepassing van het eerste lid nog steeds leidt tot niet-openbaarmaking.

Ingeval het orgaan, met een beroep op een van de uitzonderingsgronden uit het eerste lid, weigert informatie uit eigen beweging openbaar te maken, maakt het orgaan de informatie na ten hoogste vijf jaar openbaar. Het orgaan mag hier van afzien als zij voor het verstrijken van deze termijn een nieuw besluit neemt waaruit blijkt dat het eerste lid nog altijd van toepassing is.

Motivatie

Indien een van de uitzonderingsgronden uit het eerste lid openbaarmaking uit eigen beweging in de weg staat, mag deze weigering geen permanent karakter hebben. Het orgaan moet derhalve de informatie uiterlijk na vijf jaar alsnog openbaar maken. Het orgaan mag hier van afzien als zij tijdig een nieuw besluit neemt. Hieruit moet blijken dat de uitzonderingsgrond nog altijd van toepassing is.

Dit artikel is niet van toepassing op verzoeken om informatie openbaar te maken, gezien het orgaan gehouden is op het verzoek te beslissen.

In dit voorstel is ook de formulering aangepast om de leesbaarheid en de begrijpelijkheid te verhogen.

Andere opmerkingen

  • In de uitleg op de website staat dat een bestuursorgaan niet een heel document mag weigeren als de grond voor weigering betrekking heeft op slechts één enkele alinea (de rest van het document moet dan wel verstrekt worden). Ik zie dit niet in de wetsvoorstel en/of de Memorie van Toelichting expliciet terugkomen.
  • In de lijst van begripsbepalingen wordt gesproken van “publieke informatie”, terwijl in de rest van de tekst vooral wordt gesproken over “informatie”.
  • Het is wellicht nog een idee om iets op te nemen dat bestuursorganen dwingt om bij het opstellen van documenten het document zo in te richten dat openbaar maken ervan weinig werk is.
  • Op grond van artikel 3.3, lid 1, onder d moeten vergaderstukken en verslagen van gemeenteraden zonder voorbehoud (van artikel 5.1) openbaar worden gemaakt. Er zijn echter ook besloten raadsvergaderingen.
  • De vorm van verstrekking van informatie is gespecificeerd in artikel 2.4 (in het hoofdstuk “Algemene bepalingen”), in artikel 3.3, lid 4 (“Openbaarmaking uit eigen beweging”) en in artikel 4.5 (in het hoofdstuk “Openbaarmaking op verzoek”). Ten behoeve van consistentie is het logischer om het huidige artikel 2.4 te verplaatsen naar hoofdstuk 3 (het hoofdstuk “Openbaarmaking uit eigen beweging”). Ten behoeve van de consistentie en leesbaarheid zou ik er voor kiezen om specificatie van de vorm weg te laten uit het algemene deel en in beide hoofdstukken over openbaarmaking een losse artikel op te nemen. Een alternatief is het geheel om te draaien: één artikel in het algemene deel en alleen in het hoofdstuk over het openbaar maken op verzoek de voorkeur van de verzoeker toe te voegen.
  • Als een van de uitzonderingsgronden is uit de huidige wet overgenomen “bedrijfs- en fabricagegegevens betreft, die door natuurlijke of rechtspersonen vertrouwelijk aan de overheid zijn meegedeeld”. Dit is in de loop van de tijd door jurisprudentie beperkte tot “bedrijfs- en fabricagegegevens indien en voor zover uit die gegevens wetenswaardigheden kunnen worden gelezen of afgeleid met betrekking tot de technische bedrijfsvoering of het productieproces dan wel met betrekking tot de afzet van de producten of de kring van afnemers en leveranciers.” Wellicht verdient het de voorkeur om deze beperktere uitleg, in combinatie met de bijzin uit de huidige definitie, te hanteren?