Open brief: kies effectiever alternatief voor internetfilter

Donderdag 2 december debatteert de vaste commissie Veiligheid en Justitie van de Tweede Kamer over het filter waarmee afbeeldingen van misbruik van kinderen geblokkeerd moeten worden. Dat filter is een slecht idee en zie graag een beter alternatief. Om de kamerleden ervan te overtuigen dat er betere alternatieven zijn, stuurde ik een aantal van hen een brief.

Ik schreef:

Achtergrond

In mei 2006 werd in de Tweede Kamer een motie aangenomen waarin de regering werd verzocht om “de verdere uitbouw en toepassing van de technische mogelijkheden tot het blokkeren, filteren of afsluiten van kinderpornografisch materiaal op internet en andere media te bevorderen”. In samenwerking met een beperkt aantal providers, begon de KLPD aan een filter dat niet gebaseerd was op formele wetgeving en derhalve in strijd met artikel 7 van de Grondwet en artikel 10 EVRM.

Na dit debacle is, op initiatief van de toenmalige Minister van Justitie, door een aantal internet providers (waaronder KPN, UPC en Ziggo) en het Meldpunt Kinderporno aan een filter gewerkt dat websites met afbeeldingen van seksueel misbruik van kinderen voor internetgebruikers moet blokkeren.

Dat filter is een bijzonder slecht idee, omdat het niet alleen ineffectief, maar ook een gevaar is voor de vrijheid van meningsuiting, -vorming en nieuwsgaring is. Dat licht ik hieronder toe.

De hieronder genoemde argumenten zijn niet nieuw. Ze sneeuwen helaas wel onder in de maatschappelijke debat dat veelal wordt gevoerd op basis van emoties in plaats van feiten. De betrokken partijen helpen niet in die discussie: in plaats van maximale openheid, transparantie en controleerbaarheid [1] weigeren betrokkenen iets te zeggen over de doelstelling, de gebruikte techniek en de toegepaste criteria en procedures.

Graag leg ik u twee alternatieven voor: een betere toerusting van de capaciteit van de politie voor de bestrijding van het misbruik van kinderen en de uitbreiding van het Meldpunt Kinderporno voor het doen van verzoeken tot verwijdering van afbeeldingen van misbruik van kinderen.

Het filter mist een concrete en meetbare doelstelling

Ten eerste is het beoogde doel van het filter onduidelijk. Herhaaldelijke verzoeken ten spijt heeft geen enkele betrokken partij een helder doel geformuleerd. Een concrete en meetbare doelstelling is echter essentieel voor het voeren van de discussie over de effectiviteit van het filter. [2] De minister zegt niet te beschikken over documenten die betrekking hebben op de precieze doelstelling van het filter [3]. Ook de betrokkenen weigeren die duidelijk te geven zolang de overeenkomsten nog niet getekend zijn. [4]

In de tweede plaats is het filter niet effectief, welk doel ook wordt genoemd:

  • De voornaamste reden die betrokken partijen noemen is het bestrijden van misbruik van kinderen door het voorkomen van ongewenste confrontatie door argeloze internet­gebruikers. [5] Maar een filter kan dat doel sowieso niet bereiken: seksueel kindermisbruik wordt niet gestimuleerd door argeloze internetgebruikers. Bovendien: hoe vaak komt het werkelijk voor dat een argeloze gebruiker ongevraagd geconfronteerd wordt met afbeeldingen van misbruik van kinderen? [6] Het filter beoogt een niet-bestaand probleem op te lossen.
  • Het blokkeren van de toegang tot afbeeldingen van misbruik van kinderen is daarnaast niet effectief om de verspreiding van dit soort afbeeldingen tegen te gaan. Met de aanwezigheid van het filter blijft de afbeelding immers beschikbaar op het internet.
  • Het beoogde filter is waarschijnlijk gebaseerd op het filteren op basis van domeinnamen door het aanpassen van de informatie in een nameserver door de provider. Een gebruiker kan een dergelijke aanpassing zeer eenvoudig omzeilen. Bedrijven als Google bieden alternatieve nameservers zelfs als publieke en gratis dienst. [7] Onderzoekers merken op dat ook een filter ineffectief is als gebruikers het omzeilen. [8] Bovendien is het beoogde filter ook niet effectief tegen de uitwisseling die plaatsvind door “liefhebbers”. [9] De distributie van afbeeldingen van seksueel misbruik van kinderen gebeurt door professionele criminelen en zij gebruiken andere kanalen voor de verspreiding van het gewraakte materiaal. [10]
  • Het filter zal tot slot geen bijdrage leveren aan de bestrijding van het misbruik van kinderen, of het traceren en helpen van betrokkenen kinderen. De afbeeldingen blijven beschikbaar en het helpt de politie niet in de opsporing en vervolging van aanbieders van de afbeeldingen.

De betrokkenen spreken over een filter voor afbeeldingen van misbruik van kinderen waartegen in Nederland geen opsporing en vervolging mogelijk is en waarbij een rechtshulpverzoek in het buitenland ook niet mogelijk is. [11] Men sluit op voorhand legitieme websites als Wikipedia terecht uit van filtering. [12] Het aantal websites dat aan deze criteria zal voldoen is zonder twijfel zeer beperkt. En ruimere criteria maken het filter nog minder effectief: het filtert dan afbeeldingen waarvoor de politie wel over middelen voor opsporing en vervolging beschikt.

Het filter zal zeer sporadisch een afnemer in de weg zitten en de aanbieder voornamelijk met rust laten. [13] Ter vergelijking: de Europese Commissie vond eerder dat het filteren van websites met een terroristisch oogmerk inefficiënt is door de snelheid waarmee het gefilterde materiaal elders op internet weer opduikt. [14] Er zijn dan ook geen aanwijzingen dat het moeilijker maken van de toegang tot afbeeldingen van misbruik van kinderen op internet tot een vermindering van het misbruik zal leiden. [15]

Bovendien kent het filter belangrijke nadelen

Bij het blokkeren op domeinnaam is de kans op overblocking vrij groot. [16] Filteren, en zeker bij gebruik van de beoogde techniek, is te specifiek of te generiek. [17] Een te specifiek filter zal legaal materiaal met laten, maar zal ook de toegang tot veel afbeeldingen met misbruik van kinderen ongemoeid laten. Een te generiek filter blokkeert de toegang tot praktisch al het gewraakte materiaal, maar zal ook de toegang tot veel legale informatie blokkeren.

Het filter dat enkele jaren geleden door de KLPD werd beheerd bleek slecht onderhouden. De lijst bevatte ook websites die niet meer bestonden of waarop geen afbeeldingen van misbruik van kinderen meer werd gepubliceerd. De lijst bevatte bovendien websites die in Nederland of in landen waarmee Nederland een rechtshulpverdrag heeft ondergebracht waren. De KLPD bleek verder geen procedures en criteria te hebben vastgelegd voor het beheer van de lijst. [18] Uit een ander onderzoek bleek dat van tien geblokkeerde websites er één niet meer bestond en er vier in Nederland, twee in de Verenigde Staten en één in het Verenigd Koninkrijk stonden. [19]

In onze buurlanden is dat niet anders. Uit onderzoek naar 167 websites die door het Deense filter worden geblokkeerd, blijken er slechts drie afbeeldingen van misbruik van kinderen te bevatten. Bijna honderd websites bestonden niet meer, van nog eens 66 was de domeinnaam zelfs opgeheven.

Het filteren van de afbeeldingen van misbruik van kinderen zal ook de stimulans tot verwijdering wegnemen. De drie websites op het Deense filter waar nog wel afbeeldingen op stonden bleken te zijn ondergebracht in de Verenigde Staten en India. De websites werden, nadat de onderzoekers bij de providers een verzoek daartoe hadden ingediend, binnen een paar uur verwijderd. [20]

En als de infrastructuur voor het filteren van informatie gerealiseerd is, zal zonder twijfel uitbreiding plaatsvinden, zogenaamde function creep. De Adviescommissie Kansspelen adviseert een wettelijk kader te scheppen voor het filteren van websites met illegale kansspelen. [21] De minister toont ook al interesse in het filteren van radicale uitingen en terroristische informatie. [22] Een aantal private organisaties staat te trappelen om vermeende inbreuken op auteursrecht te filteren. [23]

Filteren door of namens de overheid is een preventieve controle op openbare informatiestromen en is daarmee censuur en verboden op basis van de Grondwet artikel 7. [24] Het blokkeren door of namens de overheid verplicht tot een zorgvuldige keuze van het aan te wenden instrument en een permanente verificatie of de maatregel aan zijn doel beantwoordt. [25]

Het huidige beoogde filter is weliswaar gestoeld op een samenwerking door private partijen, maar de initiatie en stimulering ervan vindt wel zijn oorsprong bij de overheid. [26] Bovendien blijkt uit een gelekte versie van een rapport dat de overheid mogelijk voor meer dan 500.000 euro zal bijdragen aan het filter. [27] Het filter mag dan ook geïmplementeerd worden als het niet aantoonbaar aan een meetbaar doel beantwoord.

Veel te veel plankzaken: geld kan beter besteed worden

De korpschefs constateerden vorig jaar grote problemen bij de opsporing en vervolging in de strijd tegen misbruik van kinderen. Zo neemt het totaal van alle zaken en de druk op de rechercheurs sterk toe, verschilt het kennis- en vaardigheidsniveau aanmerkelijk tussen de korpsen, is er onvoldoende aandacht voor financiële opsporing, zijn de onderzoeken te weinig ingebed in de prioriteiten, is er behoefte aan centralisatie van expertise en opleidingen, wordt er te weinig geïnvesteerd in innovatieve technologie en is er een chronisch tekort aan menskracht is. De korpschefs schrijven dat de werkvoorraad niet kan worden afgehandeld met de beschikbare capaciteit. [28]

De minister besteedt bovendien onvoldoende aandacht aan internationale samenwerking. Zo klaagt bijvoorbeeld het EFC [29] over de gebrekkige medewerking door wetshandhavers als gevolg van een gebrek aan financiële middelen en tijd. [30] Ook weigert de minister om landen waar de politie geen rechtshulpverzoeken voor de bestrijding van misbruik van kinderen gedaan kunnen worden, actief te bewegen tot ratificering van verdragen die dat mogelijk maken. [31]

Dat die internationale samenwerking beter kan, betoogd ook Mogis [32], een Duitse belangengroep opgericht door slachtoffers van misbruik van kinderen. De slogan van de organisatie luidt “Handeln statt Wegschauen: Löschen statt Sperren”. [33]

Conclusie: filter is niet proportioneel en niet effectief

Elke vorm van filtering heeft in meer of mindere mate impact op de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van nieuwsgaring en de vrijheid van meningsvorming. De proportionaliteit en effectiviteit van het voorgenomen filter is tegelijkertijd niet bewezen.

Door geen van de betrokkenen, ook niet het ministerie, worden concrete, laat staan toetsbare, doelen genoemd. De doelstelling, bestrijding van afbeeldingen van misbruik van kinderen door het voorkomen van confrontatie met deze afbeeldingen door de argeloze internetgebruiker, is vaag en niet onderbouwd. En in geen van de onderzoeken is een verband gelegd tussen het bemoeilijken van de toegang tot de afbeeldingen en de afname van misbruik van kinderen.

Het beoogde filter is niet proportioneel en niet effectief. Andere instrumenten, zoals laten verwijderen van de afbeeldingen via een melding aan de provider en opsporings- en vervolgingscapaciteit van de politie, worden onvoldoende benut. De Ministerie van Veiligheid en Justitie kan tenslotte ook de ondertekening van verdragen die rechtshulpverzoeken mogelijk maken actief nastreven.

Alternatieven

Het misbruik van kinderen is misselijkmakend en dient zoveel als mogelijk voorkomen te worden. Het is daarom noodzakelijk dat de beschikbare middelen zo effectief als mogelijk ingezet worden.

De opsporing en vervolging van diegenen die het misbruik van kinderen plegen en de aanbieders van afbeeldingen ervan, blijkt onvoldoende. De politie kan met de huidige capaciteit het aanbod niet aan en heeft behoefte aan investeringen in kennis, kennisdeling en innovatieve technologieën. Willen we de beschikbare middelen met de grootst mogelijke effectiviteit inzetten, is investeren en verbeteren van de bestaande instrumenten en capaciteit van de politie verreweg het beste alternatief.

Mocht het tegen gaan van ongewenste confrontatie met afbeelding van misbruik van kinderen door de argeloze internetgebruiker werkelijk het primaire doel zijn, dan is de verwijdering van de afbeeldingen een veel effectiever middel dan het blokkeren van de toegang ertoe. Het loont dan om de rol van het Meldpunt Kinderporno uit te breiden. Door meer menskracht beschikbaar te stellen kan zij, door het versturen van zogenaamde Notice and Takedown-verzoeken, de internet providers waar de afbeeldingen gepubliceerd worden er toe te bewegen de afbeeldingen te verwijderen of ontoegankelijk te maken. Dat dat werkt, blijkt uit eerder genoemd onderzoek.

Uiteraard ben ik bereid bovenstaande suggesties toe te lichten.

 

 

Voetnoten