Meer transparantie in verantwoording aftappen gewenst

In een brief aan de Tweede Kamer roept Bits of Freedom op tot een herbezinning van de aftappraktijken in Nederland. Bits of Freedom ziet graag een strenger toetsingskader, een betere transparantere verantwoording en het daadwerkelijke toepassen van de notificatieplicht.

In een brief aan de leden van de Vaste commissie voor Justitie van de Tweede Kamer komt Bits of Freedom tot de volgende conclusie:

  • Nederland blijft ieder jaar koploper op het gebied van aftappen. Ieder jaar groeit het gemiddeld aantal dagelijks getapte lijnen, en het aantal afgeluisterde mensen neemt daardoor steeds verder toe.
  • Het Nederlandse aftapbeleid is met achteloosheid omgeven. Informatie over de effectiviteit blijft achterwege, de zorgvuldigheid laat te wensen over en de transparantie is onvoldoende.
  • Hierdoor staat het huidige aftapbeleid op gespannen voet met artikel 8 EVRM. Aan de eisen die het EHRM stelt aan aftappen, waaronder proportionaliteit en transparantie lijkt niet te worden voldaan.
  • Daarnaast brengt gebrek aan transparantie risico's met zich voor de rechtstaat.
  • Ook heeft dit gebrek aan transparantie een negatieve uitwerking op de veiligheid.

In de brief wordt uiteraard ingegaan op het aantal tapbevelen, maar ook andere punten worden aangehaald:

Tegelijkertijd geeft de Minister in zijn beantwoording nauwelijks informatie over het Nederlandse aftapbeleid en de effectiviteit daarvan, en doet hij daarbij vaak een beroep op het staatsgeheim. Over de effectiviteit spreekt de Minister slechts in algemene termen, en een recent evaluatierapport van hoofdstuk 13 Telecommunicatiewet noemt hij niet. Juist in dat rapport luidde e?e?n van de de hoofdconclusies toch dat door “diverse technische en marktontwikkelingen de effectiviteit en efficie?ntie van de aftapbaarheidswetgeving af[nemen]”. Ook wordt geen informatie over het aantal en de groei van het aftappen van internetverkeer wordt verstrekt, en wordt opnieuw een beroep op staatsgeheim gedaan. Bits of Freedom ziet niet in waarom het aantal taps van internetverkeer staatsgeheim zou moeten zijn.

De huidige situatie staat op gespannen voet met het EVRM:

Aftappen grijpt diep in op de persoonlijke levenssfeer, zo blijkt ook uit jurisprudentie van het Europese Hof. Een inbreuk op artikel 8 lid 1 Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens (“EVRM”) is volgens lid 2 alleen geoorloofd als aan strikte voorwaarden is voldaan. Zo moet een inbreuk “bij wet voorzien” en “noodzakelijk in een democratische samenleving” zijn en een “legitiem belang” dienen. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (“EHRM”) heeft in de recente uitspraak “Liberty and others v. The United Kingdom” geoordeeld dat alleen al het bestaan van wetgeving met betrekking tot het aftappen van telecommunicatie een bedreiging voor de persoonlijke levenssfeer van alle burgers en het communicatiegeheim vormt, ongeacht of deze bevoegdheid daadwerkelijk wordt toegepast. […] In inbreuk is pas “noodzakelijk in een democratische samenleving” als deze een dringende maatschappelijke behoefte vervult, en de impact van de inbreuk afgewogen wordt tegen het privacybelang van burgers.

Bits of Freedom vindt dat noodzaak, transparantie en notificatie weer een plaats moeten krijgen in het Nederlandse aftapbeleid.

 

 

  • In concrete zin beveelt Bits of Freedom allereerst aan om een strenger toetsingskader te ontwikkelen. Het criterium “noodzakelijk in een democratische samenleving” moet voorafgaand aan iedere tap ook door de Officier van Justitie worden getoetst. Bovendien moet de rechter-commissaris zijn beslissing om wel of niet een tapbevel te geven (schriftelijk) motiveren aan de hand van dit toetsingskader. In dit toetsingskader dient de effectiviteit een belangrijke plaats in te nemen, alsmede de subsidiariteit, oftewel de vraag of het onderzoek ook op minder inbreukmakende wijze tot een goed einde kan worden gebracht. Bij deze laatste vraag dient de inbreuk die het plaatsen van een tap op de persoonlijke levenssfeer van derden eveneens te worden meegewogen.

  •  

     

  • Op de tweede plaats roept Bits of Freedom het kabinet op om het aftapbeleid op een veel transparantere wijze te verantwoorden. De brief en de beantwoording van Minister over de aftapstatistieken moeten voortaan meer informatie bevatten over de toepassing van de aftapbevoegdheden. Het aantal afwijzingen van aftapverzoeken door de rechter-commissaris moet worden genoemd en het aantal aftapverzoeken moet opgesplitst worden per opsporingsdienst, per regio en per grondslag in het Wetboek van Strafrecht (i.e. per delict). Ook moet het aantal internettaps worden gepubliceerd. Tevens dient inzicht te worden gegeven in de mate waarin iedere individuele tap heeft bijgedragen aan het opsporingsonderzoek.
  •  

     

  • Op de derde plaats dient de notificatieplicht eindelijk serieus genomen te worden, zodat burgers die onderworpen zijn geweest aan dit opsporingsmiddel, in staat worden gesteld het rechtmatig gebruik van de bevoegdheden te controleren.