Ook stomme tap is aftappen van telecommunicatie

In sommige gevallen krijgen de inlichtingendiensten niet alleen de gevraagde verkeersgegevens van een sms bericht te zien, maar ook de inhoud. Dat werd eerder bekend naar aanleiding van een interview met voorzitter Michiels van Kessenich van de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIV) in het NRC.

Het rapport van de commissie is ook online te vinden.In sommige gevallen krijgen de inlichtingendiensten niet alleen de gevraagde verkeersgegevens van een sms bericht te zien, maar ook de inhoud. Dat werd eerder bekend naar aanleiding van een interview met voorzitter Michiels van Kessenich van de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIV) in het NRC. Het rapport van de commissie is ook online te vinden [lokale kopie].

Dit toezichtsrapport van de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (verder: de Commissie) gaat over de toepassing door de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) van een aantal bijzondere bevoegdheden, namelijk die van artikel 25 en artikel 27 van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2002 (WIV 2002). Dit zijn, kort gezegd, de bevoegdheid om af te tappen respectievelijk de bevoegdheid om ongericht ontvangen niet-kabelgebonden telecommunicatie te selecteren. Over de genoemde sms-berichten schrijft de commissie in haar rapport:

De AIVD kan de telecommunicatieaanbieders aldus vragen naar het belgedrag van een persoon over bijvoorbeeld de afgelopen maand, maar de AIVD kan ook vragen om de dienst op de hoogte te houden van het belgedrag in bijvoorbeeld de komende twee weken. Een technische voorziening maakt het in dat laatste geval mogelijk dat de AIVD direct (‘real time’) de beschikking krijgt over het actuele belgedrag van een persoon. Dit wordt ook wel een “stomme tap” genoemd. Een stomme tap is in feite een telefoontap met het verschil dat het geluidssignaal bij een stomme tap niet aan de AIVD wordt verstrekt. De Commissie stelt vast dat bij een stomme tap weliswaar het geluidssignaal niet wordt doorgestuurd aan de AIVD, maar dat bij een aantal door de AIVD ingezette stomme taps kennis wordt genomen van de inhoud van (een vorm van) telecommunicatie, doordat sms-berichten de AIVD wel via de stomme tap bereiken. […] Het aantal stomme taps waarbij wel sms-berichten worden ontvangen betreft bovendien een minderheid ten opzichte van de stomme taps waarbij geen sms-berichten worden ontvangen. De sms-berichten die via een stomme tap bij de AIVD binnenkomen worden (automatisch) in de digitale systemen van de AIVD opgeslagen. De AIVD geeft aan dat het vooralsnog technisch niet mogelijk is om te voorkomen dat sms-berichten met een stomme tap worden meegezonden. Evenmin is het vooralsnog mogelijk om in de tapkamer van de AIVD de sms-berichten af te splitsen van de informatie die aan de operationele teams wordt verstrekt. Omdat de AIVD bij de inzet van een stomme tap niet de intentie heeft om kennis te nemen van de inhoud van communicatie, is de AIVD van oordeel dat de sms-berichten dienen te worden beschouwd als bijvangst.

De commissie is in haar oordeel erg duidelijk:

De Commissie constateert dat de AIVD een bepaalde bijzondere bevoegdheid – een “stomme tap” – inzet onder de noemer van artikel 28 WIV 2002 (het opvragen van verkeersgegevens) terwijl dit middel naar het oordeel van de Commissie valt onder de omschrijving van artikel 25 WIV 2002 (het aftappen van telecommunicatie). […] De AIVD kan zodoende gegevens verkrijgen over onder meer de data en tijdstippen waarop iemand heeft gebeld en met welke telefoonnummers het contact heeft plaatsgevonden. Artikel 28 WIV 2002 is niet bedoeld om kennis te nemen van de inhoud van de communicatie die via de telefoonverbinding plaatsvindt. In dat geval zou op grond van artikel 25 WIV 2002 toestemming moeten worden gevraagd aan de Minister van BZK, omdat het daarbij gaat om het ontvangen van (elke vorm van) telecommunicatie.

Het oordeel is ook terug te vinden in de aanbeveling:

De Commissie beveelt derhalve dringend aan dat de AIVD bij een stomme tap de Minister van BZK om toestemming vraagt op de wijze die in artikel 25 WIV 2002 is voorgeschreven.

Voor het doen van verzoek om de (real-time) verkeersgegevens van een sms berichten volstaat dus niet langer de vereiste dat het verzoek gedaan moet worden door het hoofd van de AIVD, maar het moet nu eerst worden goedgekeurd door de Minister van Binnenlands Zaken. Het is evenwel waarschijnlijker dat de telecom operators de levering van de gevraagde gegevens zullen beperken. Over de reeds verkregen gegevens zegt de commissie nog het volgende:

Ten aanzien van de sms-berichten die worden opgevangen bij de inzet van een stomme tap, zoals beschreven in paragraaf 2.3 van dit rapport, stelt de Commissie dat zij de handelingen die de AIVD moet verrichten om de sms-berichten op te sporen, te verwijderen en te vernietigen disproportioneel acht. In verband daarmee behoeven de sms-berichten tot aan de datum van vaststelling van dit rapport niet te worden verwijderd en vernietigd.

Overigens is het rapport in zijn geheel behoorlijk positief over de wijze waarop de AIVD haar bevoegdheden gebruikt. Herhaaldelijk wordt gesteld:

[…] Maar de motivering in de verzoeken maakt ook duidelijk dat de AIVD zich ervan bewust is dat het gaat om de inzet van een zware bijzondere bevoegdheid waarbij ernstige inbreuk wordt gemaakt op de mensenrechten en dat daar terughoudend mee dient te worden omgegaan.