Te gemakkelijk en willekeurig ongewenst vreemdeling

De Nationale Ombudsman concludeert in een rapport over het Schengen Informatie Systeem dat de gevolgen van de signalering voor een vreemdeling onvoldoende aandacht heeft krijgt. De opname op de zwart lijst gebeurt soms willekeurig en niet proportioneel. 

De Nationale ombudsman heeft onderzocht of belangen van burgers voldoende gewaarborgd zijn, in de werkwijze van de IND en KMar als zij hen in het Schengen Informatie Systeem (SIS) willen signaleren als zogenaamd 'ongewenst vreemdeling'.  Op de website van de Nationale Ombudsman zijn hierover een rapport [lokale kopie] en een persbericht.

De Nationale Ombudsman schrijft in haar rapport over het gemak waarmee iemand op de SIS lijst wordt opgenomen en de vergaande consequenties die dat heeft. Behalve de lichte opnamecriteria bekritiseerd de ombudsman ook de willekeur waarmee met de criteria wordt omgesprongen:

De gebruikte opnamecriteria zijn veelal licht. Dit betekent dat iemand al snel voor signalering in aanmerking komt. Een vreemdeling die drie dagen zonder geldig visum in Nederland is, wordt bijvoorbeeld gesignaleerd. Bijvoorbeeld het vanwege ziekte drie dagen later afreizen heeft al automatisch consequenties. Met dergelijke criteria leiden normale levensgebeurtenissen of kleine misstappen al tot signalering. De consequentie van signalering is dat nauwelijks meer toegang verkregen wordt tot het Schengengebied. Vreemdelingen worden hierdoor zwaar getroffen.

De Immigratie- en Naturalisatiedienst handelt bij opname in het systeem zoals de staatssecretaris van Justitie al aangaf alsof het een feitelijke handeling is: als iemand aan de criteria in de Vreemdelingencirculaire voldoet, leidt dit tot signalering. De Vreemdelingencirculaire zegt hierover dat een signalering een feitelijke handeling is waartegen geen rechtsmiddel open staat. Een beslissing op een aanvraag om opheffing van de signalering dient echter te worden aangemerkt als een besluit in de zin van artikel 1:3, eerste lid, Awb. Dit brengt met zich dat tegen het besluit een signalering al dan niet op te heffen het rechtsmiddel bezwaren eventueel beroep kan worden aangewend.

De staatssecretaris van Justitie stelt dat signalering in het Schengen Informatie Systeem niet automatisch betekent dat een vreemdeling niet wordt toegelaten tot het Schengengebied. Het is immers mogelijk dat de minister van de toegangsweigering afwijkt op grond van humanitaire redenen of redenen van nationaal belang of internationale verplichtingen. De Nationale ombudsman is van oordeel dat dit argument de realiteit miskent. De hoofdregelis dat een vreemdeling die wordt gesignaleerd, niet meer wordt toegelaten.

Als de opnamecriteria zodanig zijn dat de begane misstap in beginsel rechtvaardigt dat iemand enkele jaren niet meer wordt toegelaten tot het Schengengebied en de evenredigheidstoets expliciet bij opname in het Schengen Informatie Systeem gemaakt wordt, is het gerechtvaardigd dat iemand – in lijn met de het huidige wettelijke regime – alleen nog wordt toegelaten als er sprake is van uitzonderlijke omstandigheden zoals humanitaire redenen of redenen van nationaal belang of internationale verplichtingen. Het huidige systeem waarbij iemand om een zeer lichte misstap in het Schengen Informatie Systeem wordt opgenomen,leidt tot buitensporige consequenties.

De Koninklijke Marechaussee blijkt in de praktijk in sommige gevallen een belangen afweging te maken en andere niet. De keuze uit deze opties is in de praktijk noch voor de vreemdeling, noch voor de Immigratie- en Naturalisatiedienst inzichtelijk. Een vreemdeling wordt bijvoorbeeld niet gesignaleerd als hij anders zijn vlucht mist.

De Koninklijke Marechaussee informeert de vreemdeling onvoldoende over de mogelijkheden tot het aanvechten van de "signalering":

De Nationale ombudsman constateert dat de vreemdeling geïnformeerd wordt over signalering in het Schengen Informatie Systeem. De ongewenst verklaarde vreemdeling wordt schriftelijk op de hoogte gesteld van de signalering. De ongewenste vreedeling wordt mondeling geïnformeerd en die mededeling komt inmiddels in het proces-verbaal te staan Hierin is dus verbetering opgetreden. Wel is de Nationale ombudsman van oordeel dat ook ongewenste vreemdelingen schriftelijk op de hoogte gebracht zouden moeten worden van de signalering. […]

Het argument van de staatssecretaris dat de Koninklijke Marechaussee slechts een voorstel tot signalering doet en dat het daarom nog niet het geëigende moment is de vreemdeling te informeren, doet geen recht aan de praktijk. Immers, de Immigratie- en Naturalisatiedienst neemt vrijwel alle voorstellen van de Koninklijke Marechaussee over. Bovendien kan een informatieblad aandacht besteden aan het feit dat heteen voorstel betreft dat vrijwel zeker wordt opgevolgd.

Een vreemdeling die gesignaleerd wordt, wordt nergens gewezen op de rechtsmiddelen die hem ter beschikking staan om een onjuiste of onrechtmagie signalering aan te vechten.

De Nationale ombudsman is van oordeel dat deze aanvullende informatie nodig is om de toegang tot de rechter te waarborgen. Behoorlijk overheidsoptreden vergt dat vreemdelingen die met als doel van weigering geregistreerd worden, gewezen worden op de rechtsgang die bestaat om ongewenste signalering aan te vechten. Het betreft informatie over het recht op inzage en het recht een verzoek tot correctie of verwijdering in te dienen. Een weigering hiervan is volgens de toepasselijke criteria een besluit in de zin van de Awb waartegen bezwaar en beroep openstaat. Ook moet aangegeven zijn tot wie de vreemdeling zich in het concrete geval moet wenden als hij van dit recht gebruik wil maken.

De huidige wijze waarop ongewenste vreemdelingen worden geïnformeerd, is derhalve niet behoorlijk. Ten einde het grondrecht op effectieve rechtsbescherming in de praktijk bereikbaar te maken, moet een vreemdeling schriftelijk worden geïnformeerd over de signalering en schriftelijk op de mogelijke rechtsmiddelen gewezen worden.

In het rapport doet de Nationale Ombudsman ook enkele aanbevelingen om het systeem beter te laten functioneren.

De VPRO besteedde in het radio programma Argos aandacht aan de problemen: Toegang verboden: Schengen Informatie Systeem.