Voor elke tien inwoners één bewakingscamera

Afbeelding: Amsterdam, Security Cam van Udo Geisler | Licentie: CC BY 2.0

Een schatting van het totaal aantal camera’s in Nederland blijkt lastig te maken te zijn. Geëvalueerd worden de camera’s ook zelden.

In een onderzoek van de DSP-groep voor het WODC:

Diverse publieke partijen hebben camera’s in eigendom voor diverse doelen. In dit rapport wordt specifiek ingegaan op de politie die verschillende soorten camera’s inzet: op voertuigen, kentekenplaatherkenning (ANPR), bodycams, mobiele camera-units, bewakingscamera’s voor de beveiliging van vitale objecten en personen en helikopters. Gemeenten zetten camera’s in voor handhaving van de openbare orde. Naar schatting hebben ongeveer 150 gemeenten dit soort camera’s in gebruik. Daarnaast worden de camera’s besproken van defensie (drones, mobiel toezicht veiligheid), ambulances (geweld tegen werknemers met een publieke taak) en de Belastingdienst (ANPR-apparatuur voor toezicht en controle in het verkeer).

Daarnaast zijn er veel verkeerscamera’s van diverse partijen: Rijkswaterstaat en de Nationale Databank Wegverkeersgegevens zetten ANPR-camera’s in, maar ook gemeenten, provincies en andere wegbeheerders houden toezicht met camera’s. Tot slot wordt in het inventariserende gedeelte een schets gegeven van webcams die door verschillende publieke instanties voor diverse doelen worden ingezet.

Over de camera’s die in gebruik zijn schrijven de onderzoekers:

Evaluaties zijn relatief zeldzaam. De evaluaties die zijn aangetroffen in openbare bronnen hadden (bijna) allemaal betrekking op gemeentelijk cameratoezicht voor de openbare orde. Daarbij blijkt dat de informatiebronnen die worden gebruikt vaak geen eenduidig antwoord mogelijk maken op de vraag naar doelbereik en (neven)effecten. Er is een verschuiving zichtbaar van het meten van maatschappelijke effecten (outcome), naar interne resultaten (output).

De vraag hoe vaak beelden worden opgevraagd door politie en/of Openbaar Ministerie kon niet in kwantitatieve termen worden beantwoord. In de informatiesystemen van politie en OM wordt niet standaard geregistreerd of camerabeelden een rol hebben gespeeld. In evaluaties van gemeentelijk cameratoezicht wordt hier sporadisch over gerapporteerd, maar meestal in de vorm van afzonderlijke zaken of anekdotische voorbeelden.

ANPR-gebruik bij de politie

In 2011 waren de verschillen tussen de toenmalige korpsen groot: Rotterdam-Rijnmond en het Korps Landelijke Politie Diensten hadden samen ongeveer twee derde van alle ANPR-camera’s in eigendom. Rotterdam-Rijnmond had 72 ANPR-camera’s (waarvan 64 vast en 8 mobiel) en het KLPD h ad er 71 (waarvan 36 vast en 35 mobiel) .

Alle andere toenmalige korpsen hadden beduidend minder camera’s, vaak één of twee en meestal mobiel. In totaal hadden vijf van de 26 toenmalige korpsen vaste ANPR-camera’s in gebruik. Het aantal vaste ANPR-camera’s was groter dan het aantal locaties dat in beeld wordt gebracht: er zijn immers meestal meerdere camera’s nodig om alle rijstroken in beide rijrichtingen op één locatie in beeld te kunnen brengen. Met de genoemde 119 vaste ANPR-camera’s werd het verkeer op in totaal 21 locaties in beeld gebracht, wat dus neerkomt op gemiddeld zes ANPR-camera’s per locatie.

Er zijn nog veel meer (kenteken) camera’s op verkeerswegen. Deze zijn meestal niet in eigendom van de politie, maar van lokale, regionale of landelijke instanties die verkeerstoezicht uitoefenen. In 2011 gaven tien regio korpsen aan dat ze ook dit soort ANPR-camera’s van andere instanties gebruikten.

Toezichtscamera’s voor verkeerstoezicht

Een groot aantal publieke instanties zet toezichtcamera’s in voor verkeerstoezicht. Het bleek niet mogelijk op basis van openbare informatie een landelijk overzicht te maken van alle publieke camerasystemen voor verkeerstoezicht. De informatie is verspreid over zeer veel verschillende documenten en de status van de informatie is niet altijd duidelijk. Soms leveren verschillende bronnen ook tegenstrijdige informatie op. […] Rijkswaterstaat beheert ongeveer 1.700 camera’s langs de Nederlandse snelwegen. Daarnaast is de Nationale Databank Wegverkeersgegevens (NDW) verantwoordelijk voor zo’n 1.000 ANPR-camera’s die verkeersdrukte meten in een aantal steden en provinciale wegen in de Randstad en Noord-Brabant. Die camera’s scannen kentekens om gemiddelde reistijd en te kunnen berekenen.

[…]
De gemeente Rotterdam verzamelt via camera’s informatie die nodig is voor verkeersmanagement. Er zijn op 55 verkeersknooppunten 350 camera’s geplaatst die het verkeer registreren: hoe bewegen auto’s door de stad en hoe lang doen ze er over om van de ring in het centrum van de stad te komen? Op basis daarvan kunnen ook verkeerslichten worden afgesteld. In de meld- en verkeers-regiekamer van de gemeente Rotterdam wordt 24 uur per dag het verkeer gemonitord met camera’s en een reistijdensysteem. Dit systeem meet op belangrijke wegen de gemiddelde actuele snelheden. […]

In Amsterdam zijn drie wegbeheerders actief: de gemeente, de provincie en het Rijk. Deze drie instanties zetten samen 2.400 detectorstations in en kentekencamera’s. Dat aantal is gestegen van 60 in 2009 (Trafficlink 2009) naar 88 kentekencamera’s in 2013 (Gemeente Amsterdam 2013). […] Ook voor parkeertoezicht zetten sommige gemeenten camera’s in. Het parkeertoezicht in Amsterdam wordt bijvoorbeeld uitgevoerd met auto’s en scooters met ANPR-scanapparatuur. […] In Amsterdam is daarnaast een milieuzone: een afgebakend gebied in de bebouwde kom waar alleen vrachtwagens met roetfilter zijn toegestaan. Net als een aantal andere gemeenten met een milieuzone zet Amsterdam ook ANPR-camera’s in om de milieuzone te controleren en boetes te versturen aan overtreders. De camera’s scannen alle passerende kentekens om te zien of er vervuilende vrachtauto’s tussen zitten. Dat gebeurt in Amsterdam met vaste camera’s bij alle invalswegen, maar in andere gemeenten gebeurt het ook met rondrijdende camera’s in voertuigen. […] Het gaat in totaal om honderden camera’s, maar ook hier kon geen compleet overzicht van worden gevonden.

Openbaar vervoer

In het reeds genoemde onderzoek van Sargasso (Tokmetzis 2013b) werd geschat dat er in het openbaar vervoer, op stations en op vliegvelden minimaal 18.000 bewakingscamera’s worden ingezet. Het gaat om camera’s in bussen, trams, treinen en metro’s, maar ook om vaste camera’s op perrons, haltes, stations en vliegvelden. In de telling zijn gegevens verwerkt van Schiphol, NS, GVB, RET, Connexxion, Arriva en Veolia, maar niet van HTM, GVU en Syntus. Het aantal camera’s in het openbaar vervoer is dus zeker groter dan 18.000.

Bewakingscamera’s

Ten eerste blijkt uit de Monitor Criminaliteit Bedrijfsleven […] Als we schatten dat een kwart van alle bedrijven camerabewaking heeft, betekent dit dat er ongeveer 115.000 bedrijven met bewakingscamera’s zijn. […] Uit een recente peiling van de Nationale Veiligheidsbarometer […] Dat zou betekenen dat 194.000 bedrijven bewakingscamera’s hebben. […] De ondernemersvereniging VEBON […]. Daarvan heeft 64 procent een camerasysteem, wat zou neerkomen op circa 320.000 objecten (255.000 bedrijven en 65.000 particulieren) met bewakingscamera’s.

Aantal camera’s in Nederland

Het eerste streepje geeft het aantal camera’s weer dat in eigendom is van de politie. Hier is als schatting een aantal van 500 politiecamera’s gekozen, maar het zouden er ook meer kunnen zijn. Vooral over het aantal bodycams in eigendom van de politie ontbreekt betrouwbare informatie. Het is niet waarschijnlijk dat het aantal camera’s in eigendom van de politie groter is dan duizend. Het tweede deel van de figuur geeft weer hoeveel gemeentelijke camera’s er zijn voor handhaving van de openbare orde. Het gaat naar schatting om 150 gemeenten die samen 3.300 camera’s in de openbare ruimte inzetten. […] Er zijn waarschijnlijk 25.000 camera’s in het openbaar vervoer (inclusief de camera’s op stations en vliegvelden) en nog eens 25.000 camera’s van Rijkswaterstaat, de Nationale Databank Wegverkeersgegevens en gemeentelijke verkeerscamera’s.

Dat aantal is berekend op basis van een aantal aannames. Het is namelijk niet bekend hoeveel bewakingscamera’s er per beveiligd object worden ingezet. Bij één grote private alarmcentrale is dat wel bekend: daarop zijn circa vijfhonderd winkels aangesloten met samen 7.000 camera’s wat neerkomt op gemiddeld 14 camera’s per winkel. Omdat het in deze centrale gaat om grote winkels (supermarkten) met relatief veel camera’s, is het gemiddelde aantal camera’s voor andere ondernemingen en vooral voor particulieren waarschijnlijk lager. Als we rekenen met een voorzichtige schatting van vijf camera’s per beveiligd object, komen we op basis van de 320.000 objecten met een bewakingscamerasysteem uit op een schatting van in totaal 1,5 miljoen bewakingscamera’s in Nederland.

En omdat ieder die het aantal camera’s in Nederland laag wil doen laten lijken een vergelijking maakt met de situatie in Londen:

De telling uit het Verenigd Koninkrijk is gebaseerd op camera’s op voor het publiek toegankelijke plaatsen. De Nederlandse schatting is gebaseerd op alle bewakingscamera’s. Daardoor is een vergelijking tussen beide schattingen niet mogelijk. Stel dat er per beveiligd object in Nederland twee camera’s hangen op voor het publiek toegankelijke plaatsen, dan gaat het om circa 640.000 camera’s. Als daar de andere camera’s bij worden opgeteld (50.000 in het openbaar vervoer en het verkeerstoezicht, plus 3.300 gemeentelijke camera’s, plus 500 van de politie) komen we op een totaal van circa 694.000 camera’s op voor het publiek toegankelijke plaatsen. Dat zou betekenen dat er in Nederland een camera is per 24 inwoners (16,7 mln. inwoners). In het Verenigd Koninkrijk gaat het om een camera per 34 inwoners. Dat zou dus beteken en dat er Nederland relatief meer camera’s hangen dan in het Verenigd Koninkrijk. Maar de aannames die nodig waren om tot deze vergelijking te komen kunnen vraagtekens worden gezet. Als er per beveiligd object bijvoorbeeld niet twee, maar één camera op een voor het publiek toegankelijke plaats zou hangen, is er in Nederland een camera per 45 inwoners.

De verhouding tussen publieke en private camera’s in Nederland en het Verenigd Koninkrijk is vergelijkbaar. Verreweg de meeste camera’s zijn private bewakingscamera’s. Een relatief groot aantal camera’s wordt daarnaast ingezet in het openbaar vervoer en voor verkeerstoezicht. Het aantal publieke camera’s maakt in beide landen een relatief klein deel uit van het totaal aantal camera’s.